کنترل وزن ورزشکاران

یکی از دغدغه های اصلی دست اندرکاران آماده سازی ورزشکاران ، کنترل وزن آنهاست این موضوع به ویژه در برخی از رشته های ورزشی وزنی ، از جمله تکواندو ، کشتی ، جودو ، بوکس و ورزش های رزمی اهمیت بسیاری دارد. در این رشته های ورزشی ، کنترل وزن مفهومی فراتر از بالا و پایین رفتن عقربه ی ترازو دارد و یکی از عوامل مهم دستیابی به موفقیت ورزشی به شمار می رود. از این رو ، دستیابی به وزن مطلوب به منظور بهبود عملکرد ورزشی همواره مورد توجه متخصصان علوم ورزشی و مربیان قرار گرفته است . برای نیل به این هدف ، دانش نوع پیکری و سنجش ترکیب بدن ، کمک های ارزنده ای به جامعه ی تربیت بدنی و ورزش قهرمانی رسانده است . وزن مطلوب وزنی است که در آن مقدار چربی بافت ها در حداقل میزان باشد که این موضوع تا حد زیادی به تیپ بدنی و استخوان بندی فرد بستگی دارد. وزن بدون چربی را وزن خالص و وزن با چربی را وزن تام (کل) می گویند. بنابر این ،آنچه در کاهش وزن بدان توجه می شود ، کاهش درصد چربی به منظور رسیدن به وزن مطلوب است . وزن مطلوب برای هرکسی ،بسته به سن ، جنس ،نوع ورزش و فعالیت بدنی متفاوت است. برای دستیابی به وزن مطلوب ،داشتن برنامه ی رژیم غذایی مناسب ضروری است . وانگهی ، افزایش توده ی عضلانی و وزن خالص بدن در بسیاری از رشته های ورزشی ، به ویژه در رشته هایی که با توجه به وزن بدن دسته بندی می شوند ، اهمیت فراوانی دارند. بنابراین ، توانیی اجرای مناسب ، به کنترل چربی به شیوه ای مطلوب وابسته است . سنجش ضخامت چربی زیرپوستی با کالیپر ،یکی از آسان ترین و عملی ترین روش ها در تعیین ترکیب بدن است . در برخی از منابع ،درصد متوسط چربی برای مردان و زنان ورزشکار به ترتیب 12و 18 درصد گفته شده است ؛ اما این اعداد تا حد زیادی در رشته های وزنی متغیرند ؛ چنان که ورزشکاران رده های وزنی پایین معمولاً درصد چربی بد ن شان حدود 5 درصد است .

روش های نادرست کاهش وزن

بسیاری از مردم معمولاً در ک درستی از کاهش وزن ندارند که این خود به بروز مشکلات رفتاری در کنترل وزن می انجامد .

ورزشکاران رشته های وزنی برای کم کردن وزن خود از روش های گوناگونی ، از جمله روزه داری ، اجتناب از مصرف مایعات ، پوشیدن لباس های نایلونی برای تعریق بیش تر و مانند آن ها استفاده می کنند . برگرداندن عمدی ، استفاده از اتاقک های داغ ، سونا و تمرینات شدید ورزشی نیز از دیگ روش های متداول اند . در بررسی اخیر کالج طب ورزشی آمریکا ACSM)) تاثیرات هریک از روش ها یا آمیزه ای ازروش های کاهش وزن به صورت زیر بیان شده است :

• کاهش قدرت عضلانی ؛
• کاهش زمان انجام فعالیت ؛
• کاهش عملکرد قلب هنگام فعالیت بیشینه ؛
• اختلال در مراحل تنظیم گرما ؛
• کاهش جریان خون کلیوی و حجم خون تصفیه شده در کلیه ها ؛
• کاهش ذخایر گلیکوژن کبد ؛
• افزایش مقدار الکرولیت های دفعی از بدن .

متاسفانه دفع نسبتاً آسان آب از بدن (به میزان 1 تا 3 لیتر در ساعت ) از طریق تعریقی ناشی از فعالیت ورزشی یا قرار گرفتن در محیط های بسیلر گرم ، موجب شده است که آن را ابزار شناخته شده و رایج برای کاهش وزن در رشته های وزنی بدانند .

شماری از ورزشکاران برای رسیدن به وزن مورد نظر خود ممکن است از نشستن در سونا ، به حداقل رساندن مصرف مابعات ، فعالیت با لباس های نایلونی در محیط های گرم و عرق ریزی بهره گیرند .

در روش های یاد شده میزان آب بدن به مقدار قابل توجهی کم می شود که می تواند آثاری منفی بر کلیه ها و سیستم قلبی عروقی به جای گذارد .

نتایج برخی از بررسی ها نشان می دهند که کاهش وزن از طریق آب زدایی به مقدار 3 درصد یا بیش تر ، به تضعیف عملکرد ورزشکارا ن می انجامد . ممانعت از مصرف آب به همراه برنامه ی تمرینی شدید ،معمولاً اسیب کمی به استخوان های بدن می رساند ، اما باعث کاهش حجم عضلات میشود . پژوهش های دیگر نیز اشاره می کردند که اگر در دهیدراسیون کاهش وزن بدن از 2 درصد فراتر رود ، ممکن است فعالیت ورزشی دراز مدت و نیز فعالیت ورزشی شدید کوتاه مدت دچار اختلال شود .

احتمالاً کاهش 4 در صدی وزن بدن پیش از شروع مسابقات مربوط به 2 در صد کاهش از ذخایر چربی و 2 درصد کاهش از توده ی بدون چربی است . استفاده از قرص های مدر (دیورتیک ) و ملین در کوتاه مدت سبب کاهش شدید پتاسیم و ایجاد اختلالاتی در تعادل مواد یونی بدن می شود که در مجموع ،سبب بروز مشکلاتی در کار قلب می شود.

مهم ترین پیامدهای کاهش سریع وزن به روش آب زدایی عبارت اند از :

*کاهش حجم و فشارخون

* کاهش برون ده قلبی

* افزایش ضربان قلب

* کاهش جریان خون به کلیه ها

* اختلال در تنظیم درجه ی حرارت بدن

بسیاری از محققان تغذیه و فیزیولوژی ورزش در بررسی های خود نشان داده اند که کاهش سریع وزن از طریق آب زدایی ،استقامت عضلانی را کاهش می دهد و بهخستگی زودرس می انجامد . از سوی دیگر ، این کاهش وزن سریع ، زمان را واکنش بدن را افزایش می دهد که می تواند به علل زیر باشد :

،تغییرات حجم پلاسما

• تغییرات غلظت یونی و الکترولیت ها در سلول های عصبی و عضلانی
• کاهش قدرت ،سرعت و استقامت عضلانی .

آب زدایی سبب ایجاد حالت اسیدوز زودرس در تارهای عضلانی و خون ، تخلیه ی سریع تر ذخیره ی فسفو کراتین ، کاهش ظرفیت تامپونی ،کاهش فعالیت آنزیم فسفوفروکتوکیناز ، کاهش استیل کولین و کولین استراز و نهایتاً خستگی دستگاه عصبی و حرکتی می شود .

متاسفانه در بین ورزشکاران رشته هی وزنی ، مصرف داروهایی که وزن بدن را از طریق کاهش اشتها کم می کنند ،رو به افزایش است . بیش از این داروها بدون مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه مصرف می شوند . چنین داروهایی با افزایش یا کاهش سطح انتقال دهنده های عصبی در هیپوتالاموس و کاهش اشتها از یک سو ،و افزایش انرژی مصرفی در بافت ها ی بدن از سوی دیگر ،موجب کاهش وزن می شوند . به تازگی گزارش شده است که تحریک برخی از گیرنده ها در بدن نیز سبب کاهش ذخایر چربی در بافت ها می شود . البته استفاده دراز مدت از این دارو ها سبب ایجاد مشکلات روانی و بی نظمی در کار قلب (آریتمی ) می شود. همچنین ،این داروها ممکن است سبب افزایش لرزش اعضای مختلف بدن ،افزایش فشار ریوی و حتی حمله قلبی و در نهایت مرگ ورزشکار شود .

مصرف مکمل های چربی سوز نیز یکی ار روش های متداول برای کاهش وزن در بین ورزشکاران رشته های وزنی است . بسیاری از ورزشکاران رشته های کشتی ،جودو، وزنه برداری و رزمی برای تغییر سریع وضعیت ترکیب بدن خود مبادرت به مصرف چنین مکمل هایی می کنند. مکمل های چربی سوز غالباً به اشکال مختلف ،مانند قرص ،پودر ، کپسول ، شربت و حتی آدامس در بازار یافت می شوند .

بررسی های علمی نشان می دهند که در بین انواع مکمل ها ،شمار مکمل های چربی سوز در بازار بیش از دیکر مواد است ،چنان که تاکنون حدود 400 فرآورده غذایی در این زمینه تولید شده است . البته ،اقشار گوناگون جامعه با هدف های متفاوتی به مصرف این مواد روی می آورند . کسانی که چاق اند ، برای رسیدن به وزن مطلوب خود مکمل هارا مصرف می کنند و برخی از ورزشکاران رشته هایی همچون جودو و کشتی نیز برای رسیدن به وزنی که باید در آن به رقابت بپردازند ،چنین می کنند .

یاد آوری این نکته ضروری است که کاهش چربی و کاهش وزن بدن همواره مترادف هم نیستند . این نکته مهم در مورد همه روش های ((مصنوعی )) کاهش وزن صدق می کند . شماری ازروش ها بیش از هر شیوه دیگران را از میزان آب بدن می کاهند . از این گذشته ،معمولاً در باب ایمنی این مواد تردیدهایی هست ،زیرا واکنش های نامطلوبی در نتیجه مصرف برخی از این مواد و داروهای دیگر دیده شده است .

مکمل های چربی سوز به روش های زیر عمل می کنند :

1- به حرکت در آوردن چربی ها از بافت چربی به سوی خون و سپس حمل آن از خون به عضله .

2- کاهش جذب چربی ها در دستگاه گوارش.

3- کاهش و مهار اشتها .

گفتنی است که مواد موجود در برخی از مکمل ها بالقوه خطرناک اند و حتی ممکن است مرگ آور باشند.

منبع : فیزیولوژی کاهش وزن در رشته های ورزش وزنی

تالیف: دکتر بهمن میرزایی- حمیدرضا قزلسفلو